ಪುತ್ತೂರು ಮತ್ತು ಸುಳ್ಯ: ಘಟ್ಟದ ಕಡೆಯ ತಾಲೂಕುಗಳು

1837ರಲ್ಲಿ ಪುತ್ತೂರು ಮತ್ತು ಸುಳ್ಯದ ಗುಡ್ಡಗಾಡಿನ ಜನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ಎದ್ದರು ^{1 2}. ಪುತ್ತೂರು ಮತ್ತು ಸುಳ್ಯ ಕುಡ್ಲದ (ಮಂಗಳೂರು) ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕೊಡಗಿನ ಕಡೆಗೆ ಇರುವ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಎರಡು ತಾಲೂಕುಗಳು ^{3 4}.

ಪುತ್ತೂರು ಪಟ್ಟಣ ಕುಡ್ಲದಿಂದ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 52 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ ^{3 5}. ಸುಳ್ಯ ಪಟ್ಟಣ ಪುತ್ತೂರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ, ಮಡಿಕೇರಿಗೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು 35 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ ^{5 2}. ಸುಳ್ಯ ತಾಲೂಕಿಗೆ ಕೊಡಗು, ಕೇರಳದ ಕಾಸರಗೋಡು ಮತ್ತು ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಡಿ ತಾಗಿದೆ ⁴.

ಅರಸರು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು

ಪುತ್ತೂರು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂಗ ಅರಸರ ನೆಲೆ ಆಗಿತ್ತು. ಅವರ ರಾಜಧಾನಿ ಬಂಗಾಡಿ ^{2 5}. ಆಮೇಲೆ ಅದು ಕೊಡಗಿನ ಅರಸರ ಕೈಗೆ ಬಂತು ². ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕು ಯಾವಾಗ ಆಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೂಲಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ. 1852ರಲ್ಲಿ ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕಿನ ಒಂದು ಭಾಗ ಹೊಸ ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕು ಆಯಿತು ಎಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದ ಬಂಟ್ವಾಳ ಲೇಖನ ಹೇಳುತ್ತದೆ ⁶. 1927ರವರೆಗೆ ಪುತ್ತೂರು ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ ತಾಲೂಕಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕೇಂದ್ರ ಆಗಿತ್ತು, ಆ ವರ್ಷ ಅದು ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ಆಯಿತು ಎಂದು ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ ². ಸುಳ್ಯ 1966ರವರೆಗೆ ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಭಾಗ ಆಗಿತ್ತು. ಆ ವರ್ಷ ಅದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಾಲೂಕು ಆಯಿತು ². ಕಡಬ ಹೊಸ ತಾಲೂಕು ⁷. ಅದು 2018ರ ಜನವರಿ 1ರಂದು ಕೆಲಸ ಶುರು ಮಾಡಿತು ⁸. ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಸುಳ್ಯದ ಏಳು ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು ⁸. ಸುಳ್ಯ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಈಗ ಕಡಬ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ ^{9 10}.

ಹೆಸರುಗಳು

ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಪುತ್ತೂರು ಎಂಬುದನ್ನು ಕನ್ನಡದಂತೆಯೇ ಬರೆಯುತ್ತದೆ ⁵. ಊರಿನ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ 1431ರ ಶಾಸನ ಇದನ್ನು ಪುತ್ತೂರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ ². ಉಮಾನಾಥ ಶೆಣೈ ಅವರ ವಿವರಣೆಯಂತೆ ಈ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ ಹೊಸ ಊರು ಎಂದು ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ ². ತುಳು ಸಂಶೋಧನಾ ಬ್ಲಾಗ್ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ: ಪುತ್ ಅಥವಾ ಪುದು ಎಂದರೆ ಹೊಸ, ಊರ್ ಎಂದರೆ ನೆಲೆ ¹¹. ಇಂದು ಅನೇಕ ತುಳು ಮಾತನಾಡುವವರು ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಪೂ (ಹೂವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದ ಹೂವಿನ ಊರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಬ್ಲಾಗ್ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ ¹¹. ಬ್ಲಾಗ್ ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಹಳೆಯ ವಿವರಣೆ ಎಂದೂ ಹೂವಿನ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಆಮೇಲಿನದು ಎಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ¹¹. ಪುತ್ತ್ಯೆ (ಹುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದ ಇನ್ನೊಂದು ವಿವರಣೆಯನ್ನೂ ಅದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ ¹¹.

ಜನ ಪುತ್ತೂರನ್ನು ಮುತ್ತೂರು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಹೇಳಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ ⁵. ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆ ತೋಡಿದರು. ಎಷ್ಟು ಆಳ ತೋಡಿದರೂ ನೀರು ಬರಲಿಲ್ಲ ⁵. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮೊಕ್ತೇಸರರು ಬಹಳ ಹಣ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿ ಜನರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕಿದರು ⁵. ಜನ ಊಟ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದಾಗ ಕೆರೆ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಅವರ ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನ ಮುತ್ತು ಆಯಿತು ⁵. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಮುತ್ತೂರು, ಅಂದರೆ ಮುತ್ತಿನ ಊರು, ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಜನ ಪುತ್ತೂರು ಎಂದು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು ⁵.

ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಸುಳ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಕನ್ನಡದಂತೆಯೇ ಬರೆಯುತ್ತದೆ ⁴. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ Sulya ಎಂಬ ಬರಹವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ ¹². ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ Soolya, Sooleya ಮತ್ತು Sooliya ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತದೆ ². ತುಳು ಸಂಶೋಧನಾ ಬ್ಲಾಗ್ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಸುಳ್ (ಸುತ್ತು ಹರಿಯುವ ನದಿ ಅಥವಾ ಸುಳಿ) ಮತ್ತು -ಯ (ಜಾಗ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ) ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ ¹³. ಆ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯ ಎಂದರೆ ಸುತ್ತು ಹರಿಯುವ ನದಿಯ ಪಕ್ಕದ ಜಾಗ ¹³.

ಸುಳ್ಯವನ್ನು ಬಹಳ ಕಾಲ ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ². ತಾಲೂಕು ಆಗುವ ಮೊದಲು ಅದು ಒಂದು ಮಾಗಣೆ, ಅಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಹಳ್ಳಿಗಳ ಗುಂಪು, ಆಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ನಾಡು ಎಂದು ಹೆಸರಿತ್ತು ². ಅಮರ ಎಂಬುದು ಅರಸ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಭೂಮಿಗೆ ಇದ್ದ ಹಳೆಯ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದು ಎಂದು ತುಳು ಸಂಶೋಧನಾ ಬ್ಲಾಗ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ ¹⁴. ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಅವರು ಅರಸನಿಗಾಗಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು ¹⁴. ಬ್ಲಾಗ್ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಸಾಧ್ಯ ಅರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದೆ ¹⁴. ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಕೆಳದಿಯ ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕರ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಕಥೆ ದಾಖಲಿಸಿದೆ ². ಅವರು ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಕೊಡಗಿನ ಅರಸ ಮುದ್ದುರಾಜರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಅಮೃತ ಮಾಗಣೆ, ಅಂದರೆ ಅವರ ಮಗನಿಗೆ ಹಾಲು ಮತ್ತು ಬೆಣ್ಣೆ ಒದಗಿಸಲು ಕೊಟ್ಟ ಹಳ್ಳಿಗಳು ². ಹಳೆಯ ಅಮರ ಮಾಗಣೆ ಆಮೇಲೆ ಎರಡು ಹಳ್ಳಿಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು: ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಅಮರ ಪಡ್ನೂರು, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಮರ ಮುಡ್ನೂರು ¹⁴.

1837ರ ಬಂಡಾಯ

1837ರಲ್ಲಿ ಈ ಗುಡ್ಡಗಾಡಿನ ಜನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಆಯುಧ ಹಿಡಿದು ಎದ್ದರು ^{1 2}. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಇದನ್ನು ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ದಂಗೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ ¹. ಅದು ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಹೆಸರು ಕೊಡುತ್ತದೆ: ಕಲ್ಯಾಣಪ್ಪನ ಕಾಟಕಾಯಿ ಮತ್ತು ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ರೈತ ¹. ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಇದನ್ನು “ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಾಮಿಯ ದಂಗೆ” ಎಂಬ ತಲೆಬರಹದ ಕೆಳಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ ². ತನ್ನ ಸುಳ್ಯ ವಿವರದಲ್ಲಿ ಅದು ಇದನ್ನು 1837ರ ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ದಂಗೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ².

ಈ ಬಂಡಾಯ ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿತು. 1834ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕೊಡಗಿನ ಅರಸ ಚಿಕ್ಕ ವೀರರಾಜೇಂದ್ರರನ್ನು ಪಟ್ಟದಿಂದ ಇಳಿಸಿ ಕೊಡಗನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು ^{2 1}. ಕೊಡಗಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪುತ್ತೂರು ಮತ್ತು ಅಮರ ಸುಳ್ಯವನ್ನು ಕೆನರಾ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಿದರು ^{2 1}. ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಸೋಲಿನ ನಂತರ ಅಮರ ಸುಳ್ಯ, ಪಂಜ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಾರೆಯನ್ನು ಕೊಡಗಿನ ಅರಸರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟವರು ಬ್ರಿಟಿಷರೇ ². ಅವರು 1804ರಲ್ಲಿ ಅರಸರಿಗೆ ಅಮರ ಸುಳ್ಯ ಮತ್ತು ಪುತ್ತೂರನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು ಎಂದು ಈ ಬಂಡಾಯದ ಬಗೆಗಿನ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಲೇಖನ ಹೇಳುತ್ತದೆ ¹. ಕೊಡಗಿನ ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನ ಕಂದಾಯವನ್ನು ವಸ್ತು ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಬೆಳೆಯಾಗಿ, ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು ^{2 1}. ಈಗ ಅದನ್ನು ಹಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ, ಕಟ್ಟಬೇಕಾಯಿತು ^{2 1}. ಇದರಿಂದ ರೈತರು ಬಡ್ಡಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರು ಎಂದು ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವರು ರೈತರ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಅಗ್ಗಕ್ಕೆ ಕೊಂಡರು ². ಅನೇಕ ಜನ ಕೊಡಗಿನ ರಾಜ ಮನೆತನಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠರಾಗಿಯೇ ಉಳಿದರು ಎಂದೂ ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ ².

ನಾಯಕರನ್ನು ಮೂಲಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಸ್ವಾಮಿ ಅಪರಂಪಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಜಂಗಮರಿಂದ, ಅಂದರೆ ಒಬ್ಬ ಸಾಧುವಿನಿಂದ, ಶುರು ಮಾಡುತ್ತದೆ ². ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು ಅವರು ಜನರನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರು. ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಕಣ್ಣನೂರಿನಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟರು ². ಆಮೇಲೆ ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಾಮಿ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದರು ². ಅವರನ್ನೂ ಬಂಧಿಸಿ, ಇತರರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಲಿ ಎಂದು 1835ರಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು ². 1837ರಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪ ಎಂಬವರು ಸ್ವಾಮಿ ಅಪರಂಪಾರ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ದಂಗೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದರು ². ಅವರ ಬೆಂಬಲಕ್ಕೆ ನಿಂತ ಹನ್ನೆರಡಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಹೆಸರಿಸುತ್ತದೆ ². ಅವರಲ್ಲಿ ಸುಬೇದಾರ್ ಗುಡ್ಡೆಮನೆ ಅಪ್ಪಯ್ಯ, ಕೆದಂಬಾಡಿ ರಾಮಯ್ಯ ಗೌಡ, ಇಬ್ಬರು ಕೂಜುಗೋಡು ಗೌಡರು, ಲಕ್ಷ್ಮಪ್ಪ ಬಂಗರಸ, ಕಾರಣಿಕ ಸುಬ್ಬಯ್ಯ, ಶೇಖ್, ಕಾರ್ತುಕುಡಿಯ ಮತ್ತು ಚೆಟ್ಟುಕುಡಿಯ ಇದ್ದಾರೆ ². ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲೇಖನ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನೇ ನಾಯಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ ¹⁵. ಅದು ಅವರನ್ನು “ಕೊಡಗಿನ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಹಕ್ಕು ಹೇಳಿದವನು”, ಅಂದರೆ ಆ ಸಿಂಹಾಸನ ತನ್ನದು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡವನು, ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ ¹⁵. ಆ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೆಳ್ಳಾರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಬಲಿಗರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಪುತ್ತೂರಿನ ಬಳಿ ಎರಡು ಸಿಪಾಯಿ ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಕುಡ್ಲದ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋದರು ¹⁵. ಬಂಡಾಯದ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು ¹⁵. ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಅವರನ್ನು ಅದಕ್ಕೆ ಎರಡು ವರ್ಷ ಮೊದಲೇ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು ಎನ್ನುತ್ತದೆ ².

1837ರ ಮಾರ್ಚ್ ಕೊನೆಯ ವಾರದಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಾರೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಡಾಯ ಶುರುವಾಯಿತು ². ಬಂಡಾಯಗಾರರು ಬೆಳ್ಳಾರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಂಪನಿಯ ಖಜಾನೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು ¹. ಅವರು ಪುತ್ತೂರಿನ ಮೂಲಕ ಕುಡ್ಲಕ್ಕೆ ನಡೆದರು ¹⁵. ಏಪ್ರಿಲ್ 5ರಂದು ಅವರು ಬಾವುಟಗುಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬಾವುಟವನ್ನು ಇಳಿಸಿ ತಮ್ಮ ಬಾವುಟವನ್ನು ಏರಿಸಿದರು ². ಅವರ ನೆಲೆಗಳು ಬೆಳ್ಳಾರೆ ಮತ್ತು ಪುತ್ತೂರಿನಿಂದ ಕಾಸರಗೋಡು, ಬಂಟ್ವಾಳ, ಕುಂಬಳೆ ಮತ್ತು ಕುಡ್ಲದವರೆಗೆ ಹರಡಿದ್ದವು ². ಆ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಂಡಾಯಗಾರರ ಕಡೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಿದ ಎರಡು ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಅಚ್ಚು ಮಾಡಿದೆ ². ಒಂದು ಪತ್ರ ಜನರಿಗೆ ಆಯುಧಗಳ ಸಮೇತ ಬರಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಬರದವರಿಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿತು ². ಇನ್ನೊಂದು ಪತ್ರ ತಮ್ಮ ಗುರಿ ಹಿಂಸೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು, ಶಾಂತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಜನರನ್ನು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ಇಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿತು ². ಅವರು ಕುಡ್ಲವನ್ನು ಎರಡು ವಾರ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡರು ಎಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಹೇಳುತ್ತದೆ ¹⁵. ಆಮೇಲೆ ತಲಶ್ಶೇರಿ, ಧಾರವಾಡ, ಬೆಳಗಾವಿ ಮತ್ತು ಮುಂಬೈಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯ ಬಂತು. ಬಂಡಾಯ ಚದುರಿಹೋಯಿತು ^{15 2}. ಹೆಚ್ಚಿನ ನಾಯಕರು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರು ². ಸದರ್ ಅದಾಲತ್ ಎಂಬ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆದ ಮೇಲೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು ². ಇನ್ನು ಕೆಲವರಿಗೆ ಜೀವಾವಧಿ ಸೆರೆವಾಸ ಆಯಿತು. ಕೆಲವರನ್ನು ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಿದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರನ್ನು ಸಿಂಗಪುರಕ್ಕೆ ^{2 15}.

ಇದು ಎಂತಹ ಬಂಡಾಯ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರೆಭಾಷೆ ಜನ, ಕೊಡವರು ಮತ್ತು ತುಳುನಾಡಿನ ಜನ ಇದನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದರು ಎಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಹೇಳುತ್ತದೆ ¹. ಅದು ಇದನ್ನು “ಮೂಲತಃ ರೈತರ ದಂಗೆ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ ¹. ಅದರ ಸುಳ್ಯ ಲೇಖನ ಗೌಡರು, ಬಂಟರು, ಕುಡಿಯರು, ಆದಿ ದ್ರಾವಿಡರು ಮತ್ತು ಇತರ ಜಾತಿಗಳ ಜನ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ “ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು” ಎನ್ನುತ್ತದೆ ¹². ಅವರು ಅಮರ ಸುಳ್ಯ, ಮಡಿಕೇರಿ, ಬೆಳ್ಳಾರೆ, ಪುತ್ತೂರು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬಂದವರು ¹². ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಇದನ್ನು 1857ಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ದಂಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ ². ಇದರ ವಿಚಾರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮೈಸೂರಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಮಿಷನರ್ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ ಬರೆದದ್ದನ್ನೂ ಅದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ ². ಅವರು ಇದನ್ನು “ಪ್ರಮುಖ ಜನರ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪು” ನಡೆಸಿದ “ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧದ ಗಲಭೆ” ಎಂದು ಕರೆದರು ². ಇಂದು ಕುಡ್ಲದ ಬಾವುಟಗುಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ಕೆದಂಬಾಡಿ ರಾಮಯ್ಯ ಗೌಡರ ಪ್ರತಿಮೆ ಮತ್ತು ಮಡಿಕೇರಿಯಲ್ಲಿ ಗುಡ್ಡೆಮನೆ ಅಪ್ಪಯ್ಯ ಗೌಡರ ಪ್ರತಿಮೆ ಇದೆ ¹. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಸುಳ್ಯ ತಾಲೂಕಿನ ಉಬರಡ್ಕ ಮಿತ್ತೂರು ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ಪಾರಂಪರಿಕ ಗ್ರಾಮ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದೆ ¹.

ಅಡಿಕೆ, ಕೊಕ್ಕೊ ಮತ್ತು ರಬ್ಬರ್

ಇಲ್ಲಿನ ಜನ ಬೇಸಾಯದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ ^{5 4}. ಪುತ್ತೂರಿನ ಸುತ್ತ ಅಡಿಕೆ, ಭತ್ತ, ತೆಂಗು, ಕೊಕ್ಕೊ ಮತ್ತು ಗೇರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ ⁵. ಸುಳ್ಯದ ಸುತ್ತ ಅಡಿಕೆ, ರಬ್ಬರ್, ಕೊಕ್ಕೊ, ಕಾಳುಮೆಣಸು, ತೆಂಗು ಮತ್ತು ಭತ್ತ, ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಫಿ ಮತ್ತು ಏಲಕ್ಕಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ ⁴. ಕಡಬ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಕುಮಾರಧಾರಾ ನದಿ ಅಡಿಕೆ, ರಬ್ಬರ್, ಕಾಳುಮೆಣಸು, ಕೊಕ್ಕೊ, ತೆಂಗು ಮತ್ತು ಗೇರು ತೋಟಗಳಿಗೆ ನೀರು ಕೊಡುತ್ತದೆ ⁸.

ಪುತ್ತೂರು ಕ್ಯಾಂಪ್ಕೊ ಸಂಸ್ಥೆಯ ನೆಲೆ. ಅದು ಅಡಿಕೆ ಬೆಳೆಗಾರರಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕೊಡಲು ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆ ². 1986ರಲ್ಲಿ ಅದು ಕೊಕ್ಕೊ ಬೆಳೆಗೆ ನೆರವಾಗಲು ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಚಾಕೊಲೇಟ್ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಶುರು ಮಾಡಿತು ^{2 5}. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೊದಲ ಸಹಕಾರ ಸಂಘವಾದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಹಕಾರ ಸಂಘ 1909ರಲ್ಲಿ ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು ². ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಗೇರು ಸಂಶೋಧನಾ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯವೂ ಇದೆ ^{15 5}.

1964ರ ನಂತರ ಈ ಗುಡ್ಡಗಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಬ್ಬರ್ ಬೆಳೆ ಹೆಚ್ಚಿತು ². ಆ ವರ್ಷ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಒಂದು ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡವು ². ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೀಲಂಕಾದಿಂದ ಮರಳಿ ಬರುವ ತಮಿಳು ಕುಟುಂಬಗಳಿಗಾಗಿ ಸುಳ್ಯ ಮತ್ತು ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ 13,000 ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಡನ್ನು ಕಡಿದರು ². ಆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ರಬ್ಬರ್ ತೋಟಗಳು ಬೆಳೆದವು. ತಮಿಳು ಕುಟುಂಬಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವು ².

ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ (ಉಬಾರ್)

ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಒಂದು ಊರು. ಅಲ್ಲಿ ನೇತ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು ಕುಮಾರಧಾರಾ ನದಿಗಳು ಕೂಡುತ್ತವೆ ^{16 17}. ಇದರ ತುಳು ಹೆಸರು ಉಬಾರ್ (ubār) ^{16 18}. ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಕುಡ್ಲದ ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಘಟ್ಟದ ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ². ಅದಕ್ಕೇ ಈ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಉಬಾರ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು ಎಂದು ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ ². ಅದು ಇನ್ನೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸಿದೆ: ಕುಡ್ಲದ ಉಪ್ಪನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಉಬಾರ್ ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ ಎಂದು, ಆಮೇಲೆ ಬರೀ ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು ². ಘಟ್ಟದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಉಪ್ಪಿನ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಊರಿಗೆ ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ ಎಂಬ ಕನ್ನಡ ಹೆಸರು ಬಂತು ಎಂದು ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಹೇಳುತ್ತದೆ ¹⁸.

ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ ಹಿಂದೆ ತನ್ನದೇ ತಾಲೂಕಿನ ಕೇಂದ್ರ ಆಗಿತ್ತು. ಕೇಂದ್ರ ಪುತ್ತೂರಿಗೆ ಹೋದ ವರ್ಷವನ್ನು ಮೂಲಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕೊಡುತ್ತವೆ. 1882ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಬದಲಾಯಿತು ಎಂದು ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಹೇಳುತ್ತದೆ ¹⁸. 1923ರ ದೊಡ್ಡ ನೆರೆಯ ನಂತರ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಪುತ್ತೂರಿಗೆ ಹೋದವು ಎಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಹೇಳುತ್ತದೆ ¹⁶. ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ 1927ರವರೆಗೆ ತಾಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ ². ಎರಡು ನದಿಗಳ ನೆರೆ ಊರಿಗೆ ಆಗಾಗ ಬರುತ್ತದೆ. 1923 ಮತ್ತು 1974ರ ನೆರೆ ಊರಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಾನಿ ಮಾಡಿತು ^{2 16}.

ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ಏರಿ ಕೂಡುವಾಗ ಸುತ್ತಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಜನ ಸಂಗಮ, ಅಂದರೆ ನೀರುಗಳು ಸೇರುವುದನ್ನು, ನೋಡಲು ಬರುತ್ತಾರೆ ^{16 18}. ಊರಿನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸಹಸ್ರಲಿಂಗೇಶ್ವರನದು, ಅಂದರೆ ಸಾವಿರ ಲಿಂಗಗಳ ಒಡೆಯನದು ^{16 18}. ಅದರ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಪುರುಷ ಮೃಗ ಎಂಬ ಪ್ರಾಣಿ ಭೀಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂತು ^{16 18}. ಅವನು ಕೂದಲನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬೀಳಿಸಿದ. ಒಂದೊಂದು ಕೂದಲೂ ಲಿಂಗ ಆಯಿತು ^{16 18}. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅವು ಭೀಮನದೇ ಕೂದಲು ¹⁶. ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅವು ಆಂಜನೇಯನ (ಹನುಮಂತನ) ಬಾಲದ ಕೂದಲು. ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಭೀಮನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ¹⁸. ಜನ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸತ್ತವರಿಗೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಾರೆ ^{2 18}. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಖೆ ಜಾತ್ರೆಗಳು ಒಂದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ನಡೆಯುತ್ತವೆ ^{2 18}. ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಕುಂಭ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತದೆ ². ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಅವುಗಳನ್ನು ತುಳುವಿನ ಮಾಯಿ (māyi) ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತದೆ ¹⁸. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಳಿ ಮಾಲಿಕುದ್ದೀನಾರ್ ಮಸೀದಿ ಮತ್ತು ಬಾಲ ಯೇಸು ಚರ್ಚ್ ಇವೆ ¹⁸.

ಭಾಷೆಗಳು

ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರ ಮೊದಲ ಭಾಷೆ ತುಳು ³. 2011ರ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಸುಮಾರು ಶೇ. 56 ಜನ ತುಳುವನ್ನು ಮಾತೃಭಾಷೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು ³. ಆಮೇಲೆ ಮಲಯಾಳಂ ಶೇ. 21, ಕನ್ನಡ ಶೇ. 8 ಮತ್ತು ಕೊಂಕಣಿ ಶೇ. 4 ³. ಅಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾರಿಯನ್ನೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪುತ್ತೂರಿನ ಹವ್ಯಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹವಿಗನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ ³. ಸುಳ್ಯ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇ. 41 ಜನರ ಮಾತೃಭಾಷೆ ತುಳು, ಶೇ. 19 ಕನ್ನಡ, ಶೇ. 19 ಮಲಯಾಳಂ ಮತ್ತು ಶೇ. 13 ಅರೆಭಾಷೆ ¹².

ಅರೆಭಾಷೆ ಗೌಡರು

ಅರೆಭಾಷೆ ಗೌಡರು ಈ ಗುಡ್ಡಗಾಡಿನ ಮತ್ತು ಕೊಡಗಿನ ಒಂದು ಸಮುದಾಯ. ಅರೆಭಾಷೆ ಅವರದೇ ಮಾತು ¹⁹. ಇದಕ್ಕೆ ಅರೆಗನ್ನಡ ಮತ್ತು ಗೌಡ ಕನ್ನಡ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ ¹⁹. ಇದನ್ನು ಸುಳ್ಯ ಮತ್ತು ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ, ಕೊಡಗಿನ ಮಡಿಕೇರಿ, ಸೋಮವಾರಪೇಟೆ ಮತ್ತು ಕುಶಾಲನಗರ ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಕಾಸರಗೋಡಿನ ಬಂದಡ್ಕದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ ¹⁹. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬೇರೆ ಸಮುದಾಯಗಳವರೂ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಮಾತನಾಡಲು ಇದನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ¹⁹.

ಅರೆಭಾಷೆ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ ¹⁹. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಇದನ್ನು “ಕನ್ನಡದ ಒಂದು ಉಪಭಾಷೆ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ ¹⁹. ಅದೇ ಲೇಖನ ಇದನ್ನು ಒಂದು ಭಾಷೆ ಎಂದೂ ಕರೆದು, ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕನ್ನಡಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ¹⁹. ಆಮೇಲಿನ ಕನ್ನಡ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡದ ಕೆಲವು ರೂಪಗಳನ್ನು ಇದು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ತುಳು ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂ ಪದಗಳೂ ಇವೆ ¹⁹. ಇದು ಕುಂದಗನ್ನಡ ಮತ್ತು ಹವಿಗನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ. ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದನ್ನು ಬಡಗ ಭಾಷೆಗೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ¹⁹.

ಅರೆಭಾಷೆಗೆ ಅದರದೇ ಹಾಡು, ಕಥೆ ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳಿವೆ ¹⁹. ಮದುವೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಭಾನೆ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ರಾಮ ಸೀತೆಯ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತವೆ ¹⁹. ದೈವಗಳ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಜನರ ಹಾಡು ಕಥೆಗಳಾದ ಪಾಡ್ದನಗಳನ್ನು ಭೂತ ಕೋಲದಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ ¹⁹. ಒಗಟುಗಳು, ಗಾದೆಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದ ಕಥೆಗಳು ಇವೆ ¹⁹. ತುಳುವಿನ ಸುಗ್ಗಿ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ ಮತ್ತು ಪುತ್ತೂರಿನ ಅರೆಭಾಷೆ ಗೌಡರು ಸಿದ್ಧವೇಷ ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ ¹⁹. ಅದು ಸಂಜೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿನವರೆಗೆ, ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ¹⁹. ಅರೆಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮತ್ತು ತಾಳಮದ್ದಳೆಯೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ¹⁹. ಕೆ. ಕುಶಾಲಪ್ಪ ಗೌಡ ಅವರು ಇದರ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಮನಸಾ ಭಾರತ ಎಂಬ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದರು ¹⁹. 2011ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಅರೆಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಾಗಿ ಮಡಿಕೇರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕಾಡೆಮಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ¹⁹. 1837ರ ಬಂಡಾಯದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಿದ ಕೆದಂಬಾಡಿ ರಾಮಯ್ಯ ಗೌಡ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡೆಮನೆ ಅಪ್ಪಯ್ಯ ಗೌಡರನ್ನು ಅರೆಭಾಷೆ ಜನರಲ್ಲಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ ¹⁹.

ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ

ಕುಕ್ಕೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಕಡಬ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಕುಮಾರಧಾರಾ ನದಿಯ ದಡದ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಊರು ^{9 10}. ಅದು ಕುಮಾರ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಶೇಷ ಪರ್ವತ ಬೆಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ ². ಕುಡ್ಲದಿಂದ ಅದು ಸುಮಾರು 105 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರ ^{10 2}. ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಅದನ್ನು ಕುಮಾರಧಾರಾಗೆ ಸೇರುವ ದರ್ಪಣ ತೀರ್ಥ ಎಂಬ ಹಳ್ಳದ ದಡದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತದೆ ². ಇಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಸರ್ಪಗಳ ಒಡೆಯ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ^{9 10}. ಸರ್ಪರಾಜ ವಾಸುಕಿ ಗರುಡನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ, ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದ ಎಂಬುದು ಕಥೆ ^{9 2}. ಇಲ್ಲಿ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನನ್ನು ನಾಗನ, ಅಂದರೆ ಸರ್ಪದ, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿನ ನಾಗಾರಾಧನೆ ಬಹಳ ಹಳೆಯದು ಎಂದು ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ ².

ಜನ ಕುಕ್ಕೆಗೆ ಸರ್ಪ ಸಂಬಂಧದ ಆಚರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ^{9 10}. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ಲೇಷ ಬಲಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಪ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇವೆ ¹⁰. ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಾಪವಾದ ಸರ್ಪ ದೋಷ ಕಳೆಯಲು ಜನ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ ^{9 10}. ದೇವಸ್ಥಾನದ ದೊಡ್ಡ ಜಾತ್ರೆ ಮಾರ್ಗಶಿರ ಮಾಸದಲ್ಲಿ, ಚಂಪಾ ಷಷ್ಠಿಯಂದು ರಥೋತ್ಸವದ ಜೊತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಜಾತ್ರೆ ಕಿರು ಷಷ್ಠಿಯಂದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ ². ನದಿಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯ ಬಳಿ ಬಿಲದ್ವಾರ ಎಂಬ ಗುಹೆ ಇದೆ. ವಾಸುಕಿ ಅಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ².

ಊರಿಗೆ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇರುವ ಕುಕ್ಕೆ ಹಳ್ಳಿಯ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ². ಒಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ಇದೆ ². ದೇವಸ್ಥಾನದ ಒಳಗೆ ಕುಕ್ಕೆ ಲಿಂಗಗಳು ಎಂಬ ಶಿವಲಿಂಗಗಳು ಇವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಂದು ಅವುಗಳದೇ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ². ಕುಕ್ಕೆ ಎಂದರೆ ಬುಟ್ಟಿ ²⁰. ತುಳು ಸಂಶೋಧನಾ ಬ್ಲಾಗ್ ಕುಕ್ಕೆಯನ್ನು ತುಳುನಾಡಿನ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಜನರ ಹೆಸರು ಎಂದು ವಿವರಿಸಿ, ಅವರು ಬುಟ್ಟಿ ಹೆಣೆಯುವವರು ಆಗಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ²⁰. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅವರೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿದರು ಎಂದು ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ ²⁰.

ವರ್ಷದ ಹಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ನೋಡಬೇಕಾದದ್ದು

ಪುತ್ತೂರಿನ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಊರಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪವಿತ್ರ ಕೆರೆ ಇದೆ ^{2 5}. ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಶಾಸನದಲ್ಲೇ ಈ ಕೆರೆಯ ಹೆಸರು ಇದೆ ². ದೇವಸ್ಥಾನದ ಜಾತ್ರೆ ಹತ್ತು ದಿನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ². ರಥೋತ್ಸವದ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಉಳ್ಳಾಲ್ತಿ ದೈವದ ಭಂಡಾರವನ್ನು, ಅಂದರೆ ದೈವದ ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ಬಲ್ನಾಡಿನಿಂದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ತರುತ್ತಾರೆ ². ರಥೋತ್ಸವ ಆಕೆಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ². ಜಾತ್ರೆಯ ಸುಡುಮದ್ದು, ಪುತ್ತೂರಿನ ಬೇಡಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸುವ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ ². ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಜಾಗವನ್ನು ಕಾಯುವ ಪಿಲಿ ಭೂತ, ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಅಂಗಣತ್ತಾಯ ಮತ್ತು ರಕ್ತೇಶ್ವರಿ ದೈವಗಳ ಗುಡಿಗಳೂ ಇವೆ ².

ಪಣಜೆ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಲಡ್ಕದಲ್ಲಿ ಬರಹಗಾರ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಮನೆ ಬಾಲವನ ಇದೆ ^{5 2}. ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತು ವರ್ಷ ಇದ್ದರು ². 1973ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಸರ್ಕಾರ ಆ ಮನೆಯನ್ನು ಕೊಂಡಿತು ². ಈಗ ಅಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಶಾಲೆ, ಹಕ್ಕಿಗಳ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಮಕ್ಕಳ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಮತ್ತು ಒಂದು ಉದ್ಯಾನ ಇವೆ ². ಪುತ್ತೂರಿನಿಂದ 10ರಿಂದ 12 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ ಇರ್ದೆ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ ಬೆಂದ್ರು ತೀರ್ಥ ಇದೆ. ಅದು ಗದ್ದೆಗಳ ನಡುವಿನ ಬಿಸಿನೀರಿನ ಬುಗ್ಗೆ ^{2 5}. ತುಳುವಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂದ್ರ್ (bendr) ಎಂದರೆ ಬಿಸಿ ನೀರು ⁵.

ಸುಳ್ಯದ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸುಮಾರು 500 ವರ್ಷ ಹಳೆಯದು. ಅದರ ರಥೋತ್ಸವ ಪ್ರತಿ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ². 1934ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿ ತಮ್ಮ ಹರಿಜನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯದ ಹಳೆ ಗೇಟಿನ ಬಳಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು ². ಬಲ್ಲಾಳ ಅರಸರ ನೆಲೆ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು ². ಅವರ ಹಳೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ಬೆಳ್ಳಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾಳು ಬಿದ್ದ ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ಬಸದಿಗಳು ಈಗಲೂ ಇವೆ, ಆಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳ ಜೊತೆ ². ಸುಳ್ಯದಿಂದ ಸುಮಾರು 10 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ, ಕೊಡಗಿನ ಗಡಿಯ ಬಳಿಯ ತೊಡಿಕಾನದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದೆ ². ಪರಶುರಾಮ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ನೆಲ ತೊಡಿಕಾನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿನ ಜನ ನಂಬುತ್ತಾರೆ ². ದೇವರಗುಂಡಿ ಜಲಪಾತ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದೆ ². ಕಡಬದಿಂದ ಚಾರಣಿಗರು ಕುಮಾರ ಪರ್ವತ ಶಿಖರ ಹತ್ತುತ್ತಾರೆ ⁸.

ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಪದಗಳು

• ಅರೆಭಾಷೆ: ಅರೆಭಾಷೆ ಗೌಡರ ಮಾತು
• ಆಶ್ಲೇಷ ಬಲಿ: ಆಶ್ಲೇಷ ನಕ್ಷತ್ರದ ದಿನ ನಡೆಸುವ ಸರ್ಪ ಆಚರಣೆ
• ದೈವ: ಒಂದು ಜಾಗ, ಮನೆತನ ಅಥವಾ ಊರಿನ ದೇವತೆ
• ಊರು: ನೆಲೆ, ಹಳ್ಳಿ, ಪಟ್ಟಣ

ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪುಟಗಳು

• ತುಳುನಾಡು: ನಾಡು, ಅದರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಊರುಗಳು
• ಕುಡ್ಲ (ಮಂಗಳೂರು): ಎರಡು ನದಿಗಳ ಕೂಡುವ ಜಾಗ
• ಬಂಟ್ವಾಳ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ: ನೇತ್ರಾವತಿಯ ಊರುಗಳು

ಮೂಲಗಳು

WhatsApp ನಲ್ಲಿ ಹಂಚಿ ಇಮೇಲ್ ಮೂಲಕ ಹಂಚಿ

ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮೂಲ ಪುಟದಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ ಪುಟ.

ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಕಂಡಿದೆಯೇ, ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ರೀತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆಯೇ? ಈ ಪುಟದ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಬರೆಯಿರಿ.

tulunadu.org ಅವರು 2 ನವೆಂಬರ್ 2026ರಂದು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.